Antysemityzm: Włochy

Życie Żydów we Włoszech na długo poprzedza powstanie współczesnego narodu. Gdy chrześcijaństwo zdobyło władzę polityczną, nauczanie Kościoła przedstawiało Żydów jako zbiorowo winnych lub duchowo gorszych.

Poznaj kraj: Włochy

Opublikowane przez WTJAktualizacja publikacji

Społeczność rzymska staje się obca ze względu na religię

Życie Żydów we Włoszech na długo poprzedza powstanie współczesnego narodu. Gdy chrześcijaństwo zdobyło władzę polityczną, nauczanie Kościoła przedstawiało Żydów jako zbiorowo winnych lub duchowo gorszych. Na terytoriach papieskich hierarchia ta stała się ograniczeniami dotyczącymi pobytu i pracy. Inni włoscy władcy dokonali innego wyboru. Mury getta nadawały później wykluczeniu formę fizyczną. Emancypacja usunęła te bariery, ale prawa rasowe Mussoliniego z 1938 r. nałożyły nowy test oparty na pochodzeniu.

Starożytny Rzym – wieki papieskie

Hierarchia religijna · Sąsiad obecny przed powstaniem państwa narodowego

Żydzi byli już u siebie we Włoszech, gdy władze religijne zaczęły ograniczać ich miejsce w społeczeństwie.

Społeczność o długiej tradycji

Żydzi mieszkali w Rzymie na wieki zanim Włochy stały się zjednoczonym państwem. Z biegiem czasu rozwinęły się w nich odrębne tradycje religijne i instytucje społeczne. Twierdzenie, że Żydzi byli z natury obcy, przesłaniało tę lokalną historię. Ich pozycja zmieniała się wraz z władzą religijną i polityczną, a nie długością pobytu.

Oskarżenie przekazywane z pokolenia na pokolenie

Nauczanie chrześcijańskie często przypisywało Żydom zbiorową odpowiedzialność za śmierć Jezusa. Twierdzenie dotyczące historii świętej mogło przerodzić się w podejrzliwość wobec żyjących sąsiadów. Przekształcało zwykłą mniejszość religijną w symbol zła i pomagało usprawiedliwiać traktowanie jej członków jako gorszych.

Inni władcy, różne drzwi

Półwysep został podzielony pomiędzy władców o różnych interesach i polityce. Pobyt i zawód Żydów mógł być dozwolony w jednej jurysdykcji, a ograniczony w innej. Ta mozaika miała znaczenie: wykluczenie było egzekwowane za pomocą możliwych do zidentyfikowania przepisów i władz, a nie jednej postawy podzielanej przez każdego Włocha.

1516–1870

Mury getta · Miasto potrzebuje swoich sąsiadów, a potem ich zamyka

Wenecja i papieski Rzym ograniczały żydowskich mieszkańców, polegając na ich pracy.

Wenecja, 1516

W 1516 roku Wenecja nakazała Żydom mieszkać w wyznaczonej dzielnicy. Bramy kontrolowały przemieszczanie się, zwłaszcza nocą. Miasto przyjęło wspólnotę, lecz narzuciło jej oddzielenie. Dzielnica, która nadała słowu „getto” szersze znaczenie, była zarazem miejscem życia żydowskiego i narzędziem ograniczeń.

Rzym, 1555

Papież Paweł IV ustanowił rzymskie getto w 1555 roku. Polityka papieska ograniczała miejsce zamieszkania Żydów i ich działalność gospodarczą. Hierarchia religijna nabrała codziennego wymiaru przestrzennego: decydowała, gdzie rodzina mogła mieszkać i jak zarabiać. Rzymscy Żydzi pozostali częścią miasta pod przepisami odmawiającymi równej przynależności.

Ściana to nie całe życie

Pomimo narzuconych ograniczeń Żydzi utrzymywali kult, naukę i życie rodzinne. Istnienie tych społeczności nie powinno zmieniać odosobnienia w osobliwą tradycję. Przymusowe getto w Rzymie zakończyło się w 1870 r., kiedy włączenie miasta do królestwa włoskiego wyparło papieską władzę polityczną.

XIX wiek – 1938

Emancypacja i odebranie zdobytych praw · Obywatelstwo otwiera drzwi, które zamyka faszyzm

Zjednoczenie rozszerzyło prawa; reżim faszystowski później uznał, że żydowskie pochodzenie jest ważniejsze od nich.

Równi obywatele w królestwie

Zjednoczenie Włoch rozszerzało emancypację Żydów na kolejne terytoria włączane do nowego królestwa. Żydzi mogli pełniej uczestniczyć w życiu zawodowym i obywatelskim. W Rzymie w 1870 roku zniesiono obowiązek zamieszkiwania w getcie. Zmiany te usunęły ograniczenia prawne, które uzależniały przynależność Żydów do społeczeństwa od tożsamości religijnej.

Uczestnictwo nie może kupić bezpieczeństwa

Włoscy Żydzi mieli różne poglądy polityczne, a niektórzy popierali faszyzm przed jego wyraźnie antysemickim zwrotem. Ani służba patriotyczna, ani wcześniejsza lojalność nie chroniły ich, gdy reżim przyjął wykluczenie rasowe. Antysemityzm oceniał ludzi na podstawie narzuconej tożsamości grupowej, przez co indywidualne zachowanie stało się nieistotne.

Odebranie praw w 1938 roku

Rząd Mussoliniego wprowadził antyżydowskie prawa rasowe w 1938 r. Żydów wykluczono ze szkół i pracy w sektorze publicznym oraz poddano innym ograniczeniom. Włochy nie były jeszcze okupowane przez Niemcy. Własny włoski reżim podjął decyzję o przełożeniu uprzedzeń rasowych na możliwą do wyegzekwowania politykę krajową.

1938–1945

Prześladowania i deportacje · Od zakazu wstępu do szkoły do zagrożenia życia

Wykluczenie Żydów przez władze włoskie i późniejsza okupacja niemiecka były odrębnymi etapami nasilających się prześladowań.

Pochodzenie zastępuje człowieka

Ustawy z 1938 roku określały żydowskość przez pochodzenie i ograniczały edukację, zatrudnienie oraz małżeństwa. Dzieci mogły stracić miejsca w szkołach z powodu rodziców. Przepisy przedstawiały wymyślone kategorie rasowe jako oficjalne fakty, po czym używały ich do decydowania, czyje życie codzienne może toczyć się dalej.

Okupacja zmienia charakter zagrożenia

Po zajęciu przez Niemcy dużej części Włoch w 1943 r. Żydom groziły aresztowania i deportacje do ośrodków zagłady. Uczestniczyły w nim siły niemieckie i włoscy kolaboranci faszystowscy. Wcześniejsze lata prawnych prześladowań i późniejsza machina morderstwa były ze sobą powiązane, ale nie stanowiły tej samej polityki prowadzonej na tych samych warunkach.

Przerwane życie Mario Finziego

Mario Finzi, młody włoski prawnik i muzyk pochodzenia żydowskiego, stracił karierę prawniczą z powodu przepisów rasowych. Później pomagał żydowskim uchodźcom, zanim został aresztowany i deportowany do Auschwitz, gdzie zmarł. Jego życie łączy regułę wykluczającą z wyborami i stratami możliwej do zidentyfikowania osoby.

2023 – obecnie

7 października i dziś · 7 października i dziś

Dziedzictwo katolickie, faszystowskie i komunistyczne we Włoszech spotkało się z falą mobilizacji islamistów po 7 października.

Stare oskarżenia nie znikają

Włoscy Żydzi żyli za murami papieskiego getta w cieniu nauczania, które zbiorowo obwiniało Żydów za śmierć Jezusa. Kościół katolicki odrzucił tę zbiorową winę w 1965 r., ale formalne odrzucenie nie mogło natychmiast wymazać wiekowych podejrzeń kulturowych.

Faszyzm przedstawił inny zarzut: Żydzi jako rasowe zagrożenie dla narodu. Ustawy Mussoliniego z 1938 r. zamieniły to w wykluczenie z pracy i życia publicznego. Przed 7 października badacze BOND nadal znajdowali neofaszystowski antysemityzm obok teorii spiskowych o władzy Żydów. Dzięki tej spuściźnie obrazy niebezpiecznego lub potajemnie potężnego Żyda stały się dostępne długo po zmianie instytucji, które jako pierwsze je narzuciły.

Gdy spotykają się cele komunistów i islamistów

Część włoskiej lewicy komunistycznej postrzega Izrael jako narzędzie amerykańskiej potęgi. W takim ujęciu Hamas można przedstawiać jako „opór” wobec wspólnego wroga. W swoim rozdziale raportu CDEC za 2025 r. Giovanni Giacalone opisuje zwolenników islamistów i organizacje palestyńskie demonstrujące wspólnie z CARC, NPCI i Rete dei Comunisti: praktyczną współpracę lewicy i islamistów, nazywaną „czerwono-zieloną”.

CDEC odnotowuje również oskarżenia wobec Żydów, w tym ocalałych z Zagłady, piętnowanych jako syjonistyczni wspólnicy ludobójstwa. Żądano, by odpowiadali jako Żydzi. Obrazy Żydów jako żądnych krwi morderców dzieci ożywiały dawną legendę o mordzie rytualnym; podobnie skrajnie prawicowe teorie spiskowe mogły zastępować słowo «Żyd» słowem «syjonista», zachowując wyobrażonego ukrytego władcę. Krytyka rządu jest uprawniona. Wybiórcze zainteresowanie może rodzić pytanie o podwójne standardy; zbiorowa wina, demonizacja i żądania, by Żydzi dowodzili swojej politycznej niewinności, ujawniają dawne uprzedzenie.

Stara nienawiść, nowa przemoc

Po 7 października badacze CDEC opisali gwałtowny wzrost liczby incydentów. Konflikt dał wspólny punkt odniesienia dawnym stereotypom katolickim i faszystowskim, radykalnie lewicowym obrazom wroga i wrogości islamistów. Ich rozpowszechnianie mogło wzajemnie je wzmacniać, choć nie wszyscy uczestnicy należeli do jednej organizacji.

Migracja jest częścią współczesnego otoczenia, ale niedawni przybysze to nie cała historia. W dwunastu z osiemnastu przypadków napaści w 2025 r. CDEC opisała sprawców jako północnoafrykańskich, muzułmanów i/lub Włochów w drugim pokoleniu. Są to nakładające się na siebie opisy poszczególnych przypadków. Razem z powyższymi mobilizacjami pokazują, jak lokalne dziedzictwo i ponadnarodowa wrogość docierają do włoskich Żydów, w coraz większym stopniu poprzez ataki fizyczne, a także wykluczenie i znęcanie się.