Antysemityzm: Ukraina

Ziemie dzisiejszej Ukrainy przechodziły przez kilka państw i imperiów. W okresie polsko-litewskim wrogość chrześcijańska łączyła się z konfliktami z udziałem obszarników, pośredników gospodarczych i władzy kozackiej.

Poznaj kraj: Ukraina

Opublikowane przez WTJAktualizacja publikacji

Społeczność kresowa uwikłana w walki o władzę

Ziemie dzisiejszej Ukrainy przechodziły przez kilka państw i imperiów. W okresie polsko-litewskim wrogość chrześcijańska łączyła się z konfliktami z udziałem obszarników, pośredników gospodarczych i władzy kozackiej. Powstanie 1648 r. przyniosło niszczycielskie ataki na Żydów. W latach 1918–1921 siły zbrojne różnych obozów w czasie wojny domowej wykorzystywały antyżydowskie kozły ofiarne. Później okupacja hitlerowska wykorzystała fałszywe utożsamienie Żydów z bolszewizmem, aby usprawiedliwić masowe morderstwa.

Przed 1648 rokiem

Życie kresowe · Społeczność lokalna staje się symbolem cudzej władzy

Napięcia polityczne i gospodarcze mogą zrzucić zbiorową winę na żydowskich sąsiadów.

Zmienne granice, zakorzenieni ludzie

Społeczności żydowskie zamieszkiwały miasta na ziemiach dzisiejszej Ukrainy, rządzonych wówczas przez różne królestwa i władze lokalne. Rozwijały instytucje religijne i gospodarcze. Nie należy rzutować na tę historię współczesnych granic państwowych. Żydzi byli miejscowymi mieszkańcami, nawet gdy zmieniało się otaczające ich państwo.

Pośrednik staje się celem

Niektórzy Żydzi pracowali jako zarządcy majątków, dzierżawcy lub kupcy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów; wielu nie pełniło takich ról. Przeciwnicy mogli jednak uczynić te role symbolem wszystkich Żydów i władzy właścicieli ziemskich. Konflikt dotyczący rzeczywistych instytucji stawał się oskarżeniem całej mniejszości religijnej.

Religia wzmacnia zbiorowe obwinianie

Chrześcijańskie idee antyżydowskie pomogły naznaczyć Żydów jako outsiderów w konfliktach dotyczących wiary i władzy politycznej. To połączenie miało znaczenie: niechęć do władcy lub układu gospodarczego mogła zostać skierowana przeciwko żydowskim mieszkańcom. Wyjaśnienie tego mechanizmu nie uwiarygadnia oskarżenia i nie czyni za nie odpowiedzialnymi ofiar.

1648 i później

Bunt i masakry · Bunt przeciw władcom ogarnia żydowskie miasta

Powstanie Bohdana Chmielnickiego sprowadziło niszczycielską przemoc wobec społeczności żydowskich.

Powstanie Kozaków

W 1648 r. wybuchło powstanie kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które rzuciło wyzwanie porządkowi polsko-litewskiemu. Walka dotyczyła kontroli politycznej, ziemi i religii. Społeczności żydowskie stały się celem, ponieważ napastnicy skojarzyli je z tym porządkiem i odwoływali się do istniejącej wrogości religijnej.

Ludzie znikają za kategorią

Podczas buntu napastnicy zabijali Żydów i niszczyli społeczności. Wśród ofiar znalazły się osoby niemające żadnej władzy nad kwestionowanymi instytucjami. Zbiorowa wina sprawiła, że ​​ich tożsamość była wystarczająca do namierzenia. Historycy debatują nad ogólną liczbą ofiar śmiertelnych; zniszczenie nie jest uzależnione od przedstawienia spornej liczby jako pewnej.

Pamięć niesiona przez ocalałych

Ocaleni zachowali relacje i religijne upamiętnienia katastrofy. Społeczności zostały później odbudowane w niektórych częściach regionu. Bunt pozostał głównym zerwaniem w pamięci Żydów, choć w innych narracjach narodowych wyglądał inaczej. Należy raczej przyjrzeć się tym perspektywom, a nie połączyć je w jedną heroiczną historię.

1918–1921

Pogromy wojny domowej · Każda armia może wymyślić własnego żydowskiego wroga

Załamanie polityczne i konkurencyjne ruchy zbrojne przyniosły masową przemoc antyżydowską.

Wojna po rewolucji

Po rewolucji rosyjskiej i upadku władzy imperialnej na Ukrainie rywalizowały ze sobą armie i siły lokalne. W okresie wojny domowej żydowscy cywile doświadczyli pogromów. Niebezpieczeństwo pochodziło ze strony wielu obozów zbrojnych, a nie jednego jednolitego ruchu narodowego lub każdej osoby pragnącej niepodległości Ukrainy.

Fałszywe utożsamienie Żydów z bolszewikami

Antysemici traktowali zaangażowanie części Żydów w ruchy rewolucyjne jako dowód na to, że Żydzi wspólnie kontrolowali bolszewizm. W rzeczywistości społeczności żydowskie miały wiele przeciwstawnych poglądów politycznych. Oskarżenie uczyniło ludność cywilną odpowiedzialną za rewolucję niezależnie od tego, w co wierzyli i co robili.

Władza nie chroni lub sama uczestniczy w przemocy

Niektórzy dowódcy zachęcali do ataków, inni im nie zapobiegali, a część próbowała je powstrzymać. Grabież i przemoc uzasadniano walką z rewolucją lub obroną narodu. Śledzenie konkretnych formacji i rozkazów wyjaśnia, jak retoryka polityczna stawała się przyzwoleniem na atakowanie miejscowych rodzin.

1941 – era radziecka

Masowe morderstwa i wymazywanie pamięci · Wąwóz kryje szczątki ludzi skazanych przez teorię spiskową

W Babim Jarze hitlerowscy sprawcy i ich współpracownicy zamordowali kijowskich Żydów.

Kijów, wrzesień 1941

Po zajęciu Kijowa przez wojska niemieckie nakazano Żydom zgromadzenie się. W dniach 29–30 września 1941 r. niemieckie oddziały egzekucyjne przy wsparciu policji i lokalnych oddziałów pomocniczych zamordowały w Babim Jarze 33 771 Żydów. Masakrę zorganizowano na podstawie instrukcji, zatrzymywania i rozstrzeliwania; nie był to niewyjaśniony wybuch gniewu tłumu.

Kłamstwo usprawiedliwia wybór ofiary

Nazistowska propaganda kojarzyła Żydów zbiorowo z bolszewizmem i przedstawiała ich jako zagrożenie stojące za rządami sowieckimi. To było twierdzenie o spisku, a nie opis polityki żydowskiej ludności cywilnej. Wcześniejsze oskarżenia antyżydowskie dały okupantom język, który mogli dostosować do swoich ludobójczych celów.

Przywracanie imion tym, których reżim pominął

Pamięć sowiecka często opisywała ofiary ogólnie jako obywateli sowieckich, ukrywając fakt, że zaatakowano je jako Żydów. Przywrócenie tej specyfiki pozwala dokładniej wyjaśnić zbrodnię. Wspólne miejsce cierpienia nie oznacza, że wszystkie ofiary wybrano z tego samego powodu lub że żydowska tożsamość była bez znaczenia.

2023 – obecnie

7 października i dziś · 7 października i dziś

Odziedziczony nacjonalistyczny i sowiecki antysemityzm Ukrainy spotkał się po 7 października z inną reakcją: solidarnością w obliczu własnej walki o przetrwanie.

Flagi w mieście już w stanie wojny

Po 7 października na billboardach w Kijowie pojawiły się izraelskie flagi. Odbyły się wiece solidarnościowe i modlitwy. Ukraina już zmagała się z rosyjską inwazją, a mimo to ludzie znaleźli możliwość, by odpowiedzieć na atak na Izrael.

Badacz Wiaczesław Lichaczow opisuje ten moment jako wylew solidarności z Izraelem i Żydami. Reakcja różniła się od gwałtownego wzrostu liczby incydentów antysemickich odnotowanego w kilku krajach zachodnich. To samo międzynarodowe wydarzenie wpisało się w inną lokalną historię, ukształtowaną przez własne doświadczenia wojenne społeczeństwa.

Odziedziczone uprzedzenia można kwestionować, zamiast je odradzać

Ukraina odziedziczyła pogromy, wykluczenie nacjonalistyczne, zniszczenia nazistowskie i sowiecką podejrzliwość wobec syjonistów. Historie te pozwoliły na przedstawianie Żydów jako obcych lub nielojalnych. Wrogość islamistów pojawiła się także w marginalnych materiałach internetowych zidentyfikowanych przez badacza Wiaczesława Lichaczewa. Jednak te składniki nie wywołały takiej samej trajektorii po 7 października, jak w kilku krajach zachodnich.

Oświadczenie ukraińskich naukowców, artystów i aktywistów z listopada 2023 r. krytykowało Izrael za pomocą argumentów antykolonialnych, jednocześnie potępiając ataki Hamasu i odrzucając obwinianie Żydów na całym świecie. Pokazuje ważną granicę wewnątrz lewicy: sprzeciw wobec Izraela nie musi oznaczać poparcia dla islamistów ani powielania dawnych mitów o żydowskim spisku. Rosyjska inwazja przeorganizowała życie społeczności wokół przetrwania i pomocy, a solidarność z atakowanymi Izraelczykami stała się widoczną reakcją. Sytuacja polityczna kraju wpłynęła na to, do jakich odziedziczonych przekonań się odwoływano.

Społeczność rozproszona przez kolejną wojnę

Badania społeczności żydowskiej opisują śmierć, zniszczone relacje, straty materialne i emigrację podczas pełnoskalowej inwazji Rosji. Rodziny i instytucje starały się chronić życie społeczne, gdy ludzie byli rozdzielani lub zmuszani do przeprowadzek.

Nie należy przytaczać tych strat jako exodusu spowodowanego 7 października. Badanie Lichaczewa wskazuje natomiast na spadek odnotowywanego antysemityzmu w latach 2022–2024. Niepewność Żydów była nadal głęboka, ale jej głównym kontekstem była wojna na samej Ukrainie. Podążanie za tym rozróżnieniem sprawia, że ​​w centrum historii znajdują się rzeczywiste okoliczności życia poszczególnych osób.